Słownik teatru

Start

afisz agon akt aktor alegoryczny antrakt arlekinada benefis blekaut bluetka butaforia charakteryzacja chiton choreg chór cecorum dekoracja dekorator Deus ex didaskalia Dionizje dramat satyrowy dramat liturgiczny dramat naturalistyczny dramat symboliczny dytyramb eksodos eksodos epizod farsa fartuch- paludament fantosz feeria figurant fundus gag galeria histrion horyzont inscenizacja inspicjent intermedium jawajka kabuki kanwa kasperl katharsis klaka kolombina komedia koryfeusz koturn krepina kulisy kuluary kwestia kurtyna mansjon marionetka maska melodramat mim minstrel mirakl misterium monodrama monolog  moralitet naturalizm odeon onkos opera orchestra pacynka paludament pantalonada pantomima parabasis paraskenion parascenium parodos partia partytura Pierrot plakat prapremiera premiera prologos proscenion prospekt protagonista próba Pulcinella rampa realizm reforma teatru rekwizyt replika rezoner reżyser rodzaje komizmu (omówić) satyra scena scena antyczna  sceneria scenograf scenografia show skene solilokwium snog (Brechta) stasimon statysta subretka sufler symbolizm symultanizm (symultaniczność) synkretyzm szarża teatr   tetralogia theatron  tragedia tragikomedia trap tupet velarium  

Afisz, dzieło sztuki drukarskiej i poligraficznej, powstałe w XVII w. Rozpowszechnione (również w Polsce) w XVIII w. jako środek reklamowy - reklama, ogłoszenie, zwykle drukowane, umieszczane w miejscach widocznych, powiadamiające o imprezie publicznej, m.in.: afisz teatralny, filmowy, cyrkowy, okolicznościowy. W XIX w. afisz został w wielu funkcjach zastąpiony przez plakat.
powrót do spisu

Agon, w komedii attyckiej agonem nazywa się dialog antagonistów, w którym wyrażony zostaje konflikt, stanowiący punkt centralny sztuki,
powrót do spisu

Akt, jedna z konstrukcyjnych części sztuki teatralnej lub opery , stanowiąca całość kompozycyjna. Podział na akty obowiązuje od XVI w. Poszczególnym gatunkom dramatu była tradycyjnie przypisana określona liczba aktów, np. w tragedii obowiązywało piec, w komedii trzy, farsa miała najczęściej jeden. We współczesnym teatrze znaczenie podziału na akty zmalało, spektakl dzieli się niekiedy na dwie części.
powrót do spisu

Aktor, artysta grający w teatrze lub filmie, wcielający się w postać dramatu, której użyczą głosu, twarzy, gestów. Za pierwszego aktora w dziejach teatru uchodzi Tespis (VI w. p.n.e.), który zapoczątkował dialog miedzy postacią a chórem w tragedii greckiej.
powrót do spisu

Alegoryczny taki, który ma ukryty sens; pokazany przez alegorie.
powrót do spisu

Antrakt (fr. entracte) 1. teatr., muz. przerwa pomiędzy aktami sztuki teatralnej, częściami koncertu. 2. utwór muzyczny grany w przerwie sztuki teatralnej, widowiska itp.
powrót do spisu

Arlekinada (wl. arlecchinata) 1. teatr. pantomima z udziałem arlekina. 2. przen. błazenada.
powrót do spisu

Awanscena (fr. avant-scene) teatr. cześć sceny znajdująca się przed kurtyna.
powrót do spisu

Benefis, w XVIII i XIX w. przedstawienie teatralne lub koncert, z którego dochód przeznaczony był dla jednego aktora lub zespołu. Była to forma dodatkowego wynagrodzenia. Później organizowany także z okazji jubileuszy artystów.
powrót do spisu

Blekaut (ang. blackout ‘zaciemnienie’) 1. teatr. ściemnienie lub zgaszenie świateł na scenie rozdzielające poszczególne fragmenty przedstawienia, sztuki. 2. scenka dialogowa, satyryczna, pantomimiczna poprzedzona i zakończona wygaszeniem świateł w celu oddzielenia jej od innych.
powrót do spisu

Bluetka (fr. bluette) lit. jednoaktowa, lekka komedia lub farsa, popularna w II pol. XIX wieku
powrót do spisu

Butaforia (ros. z wl. buttafuori ‘inspicjent’) teatr rekwizyty imitujące rzeczy naturalne.
powrót do spisu

Charakteryzacja, nadawanie twarzy i sylwetce aktora cech wieku oraz szczególnych cech zewnętrznych odtwarzanej postaci. Aktor sam lub przy pomocy charakteryzatora, korzystając ze szminek, peruk, sztucznego zarostu, zmienia swoja fizjonomie; charakteryzacja może być uzupełniona również np. sztucznym nosem, łysina, maska, kostiumem z epoki itp.
powrót do spisu

Chiton (gr. chitón) 1. ub., staroż. cześć ubioru gr., początkowo długa do stóp męska szata, później luźna lniana krótka męska lub długa kobieca; ch. był bez rękawów, spinany na bokach i zakładany bezpośrednio na ciało.
powrót do spisu

Choreg, w starożytnej Grecji obywatel miasta-panstwa zobowiązany do wystawienia własnym kosztem chóru na igrzyska (agony) teatralne lub muzyczne. Choreg przygotowywał chóry mające wystąpić w przedstawieniach dramatycznych (w tragedii i komedii), zaopatrywał je w kostiumy, a także pokrywał koszty wystawienia widowiska.
powrót do spisu

Chór, pierwotnie występy śpiewaków i tancerzy w starożytnej Grecji uświetniające uroczyste obchody Dionizji; w antycznej tragedii jego pieśni wypełniały przerwy miedzy aktami albo tez przewodziły akcji, miały swoje znaczenie i nazwę: na wejście - parodos, w trakcie rozwoju akcji na orchestrze - stasimon, na wyjście - exodos, śpiewane przemiennie z aktorem - kommos. W komedii chór wykonywał pieśni nie mające związku z akcja - parabasis.
powrót do spisu

Decorum (lacinskie decorus - przyzwoity, stosowny), zasada wewnętrznego ładu dzieła literackiego, zgodności formy i treści, określona w Poetyce Arystotelesa, pózniej powtórzona przez Cycerona i Horacego. Znaczenie tematu wyznaczało użycie stosownego gatunku, w hierarchii najwyższej umieszczono epikę, poniżej były kolejno tragedia, komedia, satyra i sielanka. Regule decorum przypomniał w oświeceniu F.K Dmochowski w Sztuce rymotwórczej, nie respektowali jej twórcy romantyczni.
powrót do spisu

Dekoracja (fr. décoration ze s.lc. decoratio od lc. decorare ‘zdobić’) teatr. wystrój sceny teatralnej, operowej itp. 3. film. tło kadru filmowego.
powrót do spisu

Dekorator (fr. décorateur z lc. decorare ‘zdobic’) 1. szt. artysta projektujący wnętrza, wystawy, ozdoby. 2. teatr., film. artysta projektujący wystrój sceny teatralnej, operowej, dekoracje filmowe; scenograf.
powrót do spisu

Deus ex machina, urządzenie wykorzystywane w starożytnym teatrze. Był to dźwig, za pomocą którego wprowadzano na scenę bóstwa.
powrót do spisu

Didaskalia (gr. didaskalía ‘instruowanie, próba chóru teatralnego’) 1. staroz., teatr wypis dotyczący sztuki teatralnej, nazwisko wystawiającego ja archonta, autora, później tez nazwiska aktorów i uwagi na jej temat wyryty na przechowywanej tablicy marmurowej; w Rzymie dodawano te informacje do tekstu sztuki. 2. teatr., film., lit. dodatkowe informacje, objaśnienia autora dotyczące wystawienia sztuki teatralnej.
powrót do spisu

Dionizje (gr. Dionýsia od Diónysos Dionizos, gr. bóg wina, winnej latorośli i mistycznego szalu) staroz. obchodzone na przełomie marca i kwietnia kilkudniowe swieto ku czci boga Dionizosa, w czasie którego oprócz rytualnych ofiar i uczt odbywały się agony śpiewacze i wystawiano tragedie i komedie
powrót do spisu

Dramat satyrowy, gatunek uprawiany w starożytnej Grecji, wystawiany w czasie Wielkich Dionizji (konkursów dramatycznych) jako ostatni człon tetralogii (cyklu literackiego złożonego z 3 tragedii i dramatu satyrowego). Pogodna tematyka inspirowana mitologia prezentowana była przez chór satyrów w kostiumach, występujący na tle laki lub lasu. Twórca gatunku był Pratinas z Fliuntu (V w. p.n.e.), do naszych czasów zachowały sie dwa utwory: Tropiciele Sofoklesa i Cyklop Eurypidesa.
powrót do spisu

Dramat liturgiczny, gatunek dramatyczno -teatralny ukształtowany w średniowieczu, związany z liturgia kościelną, dla którego inspiracje tematyczna stanowily Biblia i apokryfy. Dramat liturgiczny obejmuje trzy odmiany: dramatyczne inscenizacje obrzędowe (widowiska, procesje widowiskowe); oficja dialogowe i oficja dramatyczne (sceny dialogowe afabularne z eksponowaniem gestu oraz ilustrujące wydarzenia biblijne, w których gest i słowo miały takie samo znaczenie); dramat liturgiczny w ścisłym znaczeniu (widowiska sceniczne o tematyce biblijnej przedstawiane w języku łacińskim). Najstarszy zachowany w Polsce dramat liturgiczny pochodzi z przełomu XII i XIII w. (Procesja na Niedziele Palmowa), współczesna próbę spektaklu opartego na dawnych tekstach Gra o męce i zmartwychwstaniu stworzył K. Dejmek (1981).
powrót do spisu

Dramat naturalistyczny związany z poglądami naturalistów
powrót do spisu

Dramat symboliczny (gr. symbolikós) dotyczący symbolu, nim będący; zawierający symbole.
powrót do spisu

Dytyramb (gr. dithýrambos) 1. patetyczna, pełna zachwytu pieśń lub mowa pochwalna; oda. 2. staroz., szt. pieśń chóralna z towarzyszeniem fletu wykonywana ku czci boga Dionizosa; d. śpiewane przez satyrów w orszaku Dionizosa zapoczątkowały powstanie tragedii gr.; później także w formie pisemnej i utworu z przewaga muzyki.
powrót do spisu

Eksodos, w starożytnych Tragediach greckich pieśń śpiewana przez chór na zakończenie. powrót do spisu Eksostra, urządzenie stosowane w starożytnym teatrze greckim. Miało ono postać platformy, nieco mniejszej od ekkyklemy Na eksostry ukazywano wydarzenia rozgrywające się wewnątrz domu.
powrót do spisu

Epizod (gr. epeisódion) 1. zdarzenie krótkotrwale lub o niewielkim znaczeniu. 2. lit. element, fragment utworu literackiego stanowiący treściową całość, ściśle lub luźno związany z główna akcja dzieła. 3. muz. dający się wyodrębnić charakterem od reszty utworu fragment dzieła muzycznego, gl. fugi lub ronda. 4. film, teatr niewielka, podrzędna rola w filmie lub przedstawieniu
powrót do spisu

Farsa, odmiana komedii, zwykle nawiązująca do codzienności, podejmująca błahe konflikty urastające do rozmiarów znaczącego problemu. Posługuje się komizmem sytuacyjnym, karykatura, gra słów, niewyszukanymi dowcipami i trywialnymi sytuacjami.
powrót do spisu

Fartuch, paludament, w teatrze, krótka kotara zasłaniająca mosty świetlne i inne konstrukcje.
powrót do spisu

Fantosz (fr. fantoche) teatr. marionetka, kukiełka.
powrót do spisu

Feeria, baśniowe widowisko sceniczne w fantastycznych kostiumach i dekoracjach, posługujące się zwykle obficie elementami muzycznymi, efektami świetlnymi itd.
powrót do spisu

Figurant (lc. figurans, -ntis ‘ksztaltujacy, przedstawiający’ od figurare ‘ksztaltowac, nadawać postać’) teatr. statysta; tancerz niemający w przedstawieniu występu solowego.
powrót do spisu

Fundus (lc. ‘grunt’) film., teatr. prefabrykowane składowe elementy scenografii, dekoracji scenicznej.
powrót do spisu

Gag (ang. ‘knebel; zart’) film. zaskakujący, śmieszny fragment filmowy, dowcip wizualny, stosowany np. w komediach kina niemego.
powrót do spisu

Galeria, w teatrze, ostatnia, najwyższa kondygnacja widowni, zwana także “paradyzem” i “jaskółka”. Także publiczność siedząca na galerii.
powrót do spisu

Histrion (z laciny histrio, histrionis - "aktor"), starożytne określenie aktorów, w średniowieczu komediantów, błaznów.
powrót do spisu

Horyzont, w teatrze ruchoma zasłona na szynie otaczająca tył sceny, zazwyczaj malowana, śluzy do wywoływania wrażenia głębi lub nieskończoności. Może być plaska lub półokrągła, wykonywana bywa z płótna, rzadziej drewniana, często także bywa zawieszona panoramicznie, pod wpływem światła zmienia kolor. Popularna była w teatrze manierystycznym i barokowym, ale także w XIX i XX w. Jej formy wzbogacili angielski malarz Backer i Amerykanin Fulton, a szczególnie J.M Dagurre w teatrach paryskich. W Polsce pierwszy horyzont zawieszono w 1912 w Teatrze Polskim w Warszawie.
powrót do spisu

Inscenizacja, sceniczne opracowanie wystawianego utworu literackiego czy dramatycznego, połączenie wszystkich elementów form teatralnych, a wiec tekstu, muzyki, gry aktorskiej, oprawy scenicznej i nadanie im nie tylko charakteru całościowego, ale również logicznego i interpretującego sztukę.
powrót do spisu

Inspicjent (lc. inspiciens, -ntis ‘dogladajacy’ od inspicere ‘wgladac, oglądać’) teatr. pracownik teatralny dbający o poprawność technicznej i organizacyjnej strony przedstawienia.
powrót do spisu

Intermedium, krótki utwór sceniczny o komicznym charakterze, wystawiany w przerwach miedzy aktami zasadniczej sztuki lub częściami widowiska. W średniowieczu były to scenki wprowadzające do religijnego widowiska (misterium, moralitet) elementy świeckie i ludowe. Inna nazwa - interludium.
powrót do spisu

Jawajka, typ lalki teatralnej animowanej nad parawanem z ruchomymi raczkami prowadzonymi za pomocą czempurytów. Pochodzi z azjatyckiego teatru lalkowego, ale od końca XIX w. rozpowszechniona w teatrze europejskim.
powrót do spisu

Kabuki (jap.) teatr. rodzaj tradycyjnego jap. dramatu ludowego, zawierającego elementy muzyki i tańca.
powrót do spisu

Kanwa (fr. canevas) pot. podstawa, źródło czegoś, np. film na k. dzieła literackiego.
powrót do spisu

Kasperl, Kasperle, Casperl, komiczna postać z ludowej komedii austriackiej, popularna zarówno w teatrze lalkowym, jak i ludowym, wzorowana na komicznej postaci ludowego teatru niemieckiego, wywodzi się ze staro austriackiego Hanswuersta.
powrót do spisu

Katharsis (gr. kátharsis) 1. oczyszczenie; rozładowanie uczuć, emocji. 2. psychol. usuniecie napięcia emocjonalnego u pacjenta przez ujawnienie mu nieuswiadamianych dotad przez niego urazów psychicznych. 3. lit. wyzwolenie się od uczuć strachu i litości pod wpływem zwl. tragedii scenicznej.
powrót do spisu

Klaka (fr. claque) pot. opłacane oklaski; także ogól osób, którym się płaci za oklaski.
powrót do spisu

Kolombina (wl. colombina ‘golabka’ zdrobn. od colomba ‘golebica’ z lc. columba) teatr. postać kobieca z dawnej ludowej komedii wl., ukochana arlekina noszaca czarna pólmaske.
powrót do spisu

Komedia (lc. comoedia z gr. komoidía) 1. lit., teatr. powstały w antycznej Grecji gatunek dramatycznego utworu scenicznego, który przedstawia zdarzenia w sposób wesoły, satyryczny, wykorzystujący komizm sytuacji i postaci itp. 2. teatr. k. dell’arte (wl. commedia dell’arte) - rodzaj improwizacyjnego widowiska scenicznego powstałego we Włoszech w XVI w., gdzie aktorzy wokół określonego trzonu literackiego improwizowali dialogi; występowały tu zawsze charakterystyczne postaci, np. arlekin, colombina. 3. film. utwór filmowy nastawiony na rozśmieszenie widza. 4. pot. śmieszne wydarzenie; także zmyślanie, udawanie.
powrót do spisu

Koryfeusz przodownik chóru w teatrze greckim. Poddawał on innym chórzystom rytm i melodie. Miął duże znaczenie. Rola koryfeusza w teatrze greckim łączy się z dytyrambem, gdyż w tej pieśni wyodrębnił się przodownik chóru, intonujący dytyramb, kierujący śpiewem i tańcem. Stad w starożytnej Grecji wyraz koryfeusz nabrał znaczenia "wybitny, przodujący"
powrót do spisu

Koturn (lc. cothurnus z gr. kóthornos) 1. staroz., ub. but na grubej korkowej podeszwie mocowany rzemieniami do stopy, noszony na scenie w starożytnej Grecji przez aktorów grających w tragedii, nadając ich postawie i ruchom hieratyczność zharmonizowana z patetycznym stylem widowiska.
powrót do spisu

Krepina (fr. crépine ‘fredzla’) 1. technol. cienki pomarszczony papier stosowany gl. do celów dekoracyjnych. 2. teatr. sztuczne włosy używane do charakteryzacji.
powrót do spisu

Kronika (gr. chroniká ‘chronologia’ od chronikós ‘dotyczacy czasu’ od chrónos ‘czas’) 1. chronologiczny zapis wydarzeń związanych np. z panstwem, lub w mniejszym wymiarze z organizacja czy instytucja.
powrót do spisu

Kulisy, elementy dekoracji scenicznej w kształcie malowanych płócien naciągniętych na ramy, umieszczone symetrycznie po obu bokach sceny, każda następna bliżej środka sceny, tworzące iluzjonistyczny obraz, wymieniane za pomocą specjalnych urządzeń (przesuwane w rowkach podłogi lub opuszczane z nadscenia). Po raz pierwszy zastosowano je w 1638 w Teatro Farnese w Parmie we Włoszech, twórca byl architekt G. Aleotti. Rozpowszechniły się we włoskim teatrze dworskim i operowym, a następnie w całej Europie. Potocznie część teatru za scena.
powrót do spisu

Kuluary (fr. couloir) pomieszczenie poza sala obrad lub sala widowiskowa, gdzie w czasie przerw mogą odbywać się nieoficjalne rozmowy i spotkania.
powrót do spisu

Kwestia (lc. quaestio ‘pytanie; badanie’) teatr., film. słowa wypowiadane przez aktora.
powrót do spisu

Kurtyna (lc. p.lc. cortina) teatr. podnoszona lub rozsuwana zasłona oddzielająca scenę od widowni.
powrót do spisu

Mansjon (fr. mansion z lc. mansio ‘pobyt’ od manere, mansum ‘zostac; nocować’ ) w teatrze średniowiecznym ażurowa budka imitująca jakiś obiekt, w którym rozgrywa się akcja dramatu.
powrót do spisu

Marionetka (fr. marionette od Marion zdrobn. od Marie ‘Maria - imię żeńskie’) teatr. lalka teatralna poruszana za pomocą nitek, drutów itp. przez schowanego za scena który często także podkłada glos przedstawianej postaci.
powrót do spisu

Maska, w XVI-XVII w. widowisko dworskie o charakterze alegorycznym, w bogatej oprawie scenicznej, składające się ze śpiewu, tańca, dialogów, deklamacji, itd. Wywodzi się z Włoch, skąd przez Francje dostało się do Anglii, przyczyniając się do powstania teatru narodowego (wywarła wpływ m.in. na W. Szekspira).
powrót do spisu

Melodramat (gr. mélos ‘czlon melodii; pieśń liryczna’ + dramat - gr. dráma, drámatos ‘czynnosc, akcja’) 1. lit., teatr, film dzieło o fabule zawierającej liczne watki sentymentalne i patetyczne, posługujący się konwencjonalnymi postaciami i banalnymi środkami artystycznymi. 2. lit., muz. utwór dramatyczny wykonywany przy akompaniamencie instrumentów, popularny w XVII i XVIII w. we Włoszech oraz Francji.
powrót do spisu

Mim,1) widowisko farsowe (farsa) w starożytnej Grecji i Rzymie, posługujące się takimi środkami jak: mimika, gestykulacja, akrobacja, improwizowany dialog, pieśń i taniec. W V w. p.n.e. zrodził się z niego, jako gatunek literacki, krótki dialog. Przeżył okres rozkwitu w III-I w. p.n.e., przejęty przez Rzymian od Greków. W średniowieczu przyjął postać interludiów i komicznych scenek w wykonaniu żonglerów i błaznów. 2) aktor występujący we współczesnej pantomimie. Mim czysty - określenie wprowadzone przez E. Decroux dla sztuki wyrażania myśli i uczuć tylko za pomocą ciała aktora. 3) w starożytności aktor występujący w mimie, którego kontynuatorami w średniowieczu byli żonglerzy, jarmarczni wesołkowie i błazny.
powrót do spisu

Minstrel, menestrel, średniowieczny wędrowny muzyk-instrumentalista spełniający także funkcje mima. wesołka, akrobaty. Minstrel byli związani z wędrownymi rycerzami-poetami, trubadurami, truwerami i minnesingerami, głównie jako akompaniujący instrumentaliści.
powrót do spisu

Mirakl (fr. miracle z lc. miraculum ‘cud’) lit. średniowieczny dramat oparty na cudownych wydarzeniach z życia świętych i męczenników.
powrót do spisu

Misterium, widowisko teatralne znane w Europie w średniowieczu powstałe z dramatu liturgicznego, o tematyce zaczerpniętej z Biblii i żywotów świętych.
powrót do spisu

Monodrama (z języka greckiego monos - "jeden"), utwór dramatyczny, w którym występuje jeden wykonawca, początkowo kierujący swa wypowiedz do domniemanego partnera bądź widowni. Forma znana już w starożytnej Grecji, stosowana dziś w teatrze jako cześć składowa przedstawienia bądź samodzielne widowisko.
powrót do spisu

Monolog (z języka greckiego monologos - "mówiący do siebie"), wypowiedz jednego podmiotu literackiego o charakterze autonomicznym i samodzielnym (w przeciwieństwie do dialogu), zwykle ciągła. Wyróżnia się: monolog liryczny, jako wyraz i zapis przeżyć oraz refleksji tzw. podmiotu lirycznego w poezji.
powrót do spisu

Moralitet, gatunek dramatyczny o charakterze dydaktyczno-filozofoficznym uprawiany w XV i na początku XVI w. w Szkocji, Anglii, Francji i Niemczech. Bohaterami moralitetu, stanowiącego rodzaj przypowieści na temat uniwersalnych praw rządzących ludzkim życiem, były postaci alegoryczne, uosabiające pojęcia: Dobro, Zło, Cnota, Występek, Wiara, Pycha i Zawiść; między nimi toczyła się walka o ludzką duszę. Koncentrujące się na problemie grzechu i sposobie walki z nim, moralitety poruszały też kwestie religijne, obyczajowe i polityczne. Bywało, że służyły celom satyrycznym. Najsłynniejszym moralitetem jest pochodzący z około 1500 Everyman (angielskie “Każdy”). Gdy Każdy otrzymuje wezwanie od Śmierci, opuszczają go Bogactwo, Piękno, Przyjaźń i Pokrewieństwo, wierne pozostają jedynie Dobre Uczynki. I one jednak nie wystarczają, by towarzyszyć Każdemu do grobu; muszą zostać wsparte przez Świadomość i Spowiedź. Szczęśliwe zakończenie wiąże się ze wstąpieniem duszy Każdego do nieba. Współczesną wersją Każdego jest dramat w 1 akcie wierszem z 1911 autorstwa H. von Hofmannsthala.
powrót do spisu

Naturalizm, kierunek w sztuce teatralnej, który narodził się we Francji z końcem XIX w. Programowe założenia zostały opublikowane przez E. Zolę w manifeście Le naturalisme au théâtre (1881). Czołowym reprezentantem n. w teatrze francuskim był A. Antoine, który realizował założenia kierunku w swoim Théâtre Libre.
powrót do spisu

Odeon, w starożytnej Grecji budynek przeznaczony na popisy muzyczne i recytatorskie, o formie zbliżonej do teatru. Ze względów akustycznych odeon był przykryty dachem.
powrót do spisu

Onkos, (gr. ónkos ‘masa, gruda; nadęcie’) staroż., teatr. w antycznej Grecji – wysoka peruka noszona przez aktorów teatralnych.
powrót do spisu

Opera, gatunek muzyki wokalno-instrumentalnej, oparty na akcji dramatycznej, przeznaczony do wystawienia na scenie. Także gmach, w którym przedstawia się spektakle operowe oraz instytucja zajmująca się ich przygotowaniem, wraz z zespołem śpiewaków solistów, chórem, orkiestrą i baletem.
powrót do spisu

Orchestra pacynka, jest to spektakl teatralny na ktorym zamiast aktorów role grają lalki.
powrót do spisu

Paludament, w starożytnym Rzymie rodzaj długiego płaszcza upinanego z tkaniny w kształcie prostokąta. Noszony był w okresie cesarstwa, przy czym purpurowy paludament przysługiwał tylko cesarzowi.
powrót do spisu

Pantalonada, (fr. pantalonnade z wł. pantalonata od Pantalone) odgrywana na scenie groteska; farsa, błazeństwo.
powrót do spisu

Pantomima, widowisko teatralne, którego treść zostaje przekazana bez użycia słów, za pomocą gestów, ruchów i gry twarzy. Często staje się widowiskiem z pogranicza baletu, zwłaszcza nowoczesnego. Źródeł tradycyjnej pantomimy należy szukać w sztuce ludowej czerpiącej tematy z codzienności.
powrót do spisu

Parabasis, (gr. parábasis) 1. teatr., staroż. charakterystyczna dla komedii staroattyckiej partia chóru luźno związana z treścią dramatu, wypowiadana w imieniu autora bezpośrednio do widzów i bez masek. 2. lit. część utworu, w której autor zwraca się bezpośrednio do czytelnika lub widza.
powrót do spisu

Paraskenion, w starożytnym teatrze greckim niewielkie budowle ograniczające z obu boków proskenion. Łącząca się z nimi ściana tylna drewnianej nadbudowy była tłem dla aktorów i zarazem stałą, niezmienną dekoracją dla akcji. W środkowej ścianie dekoracji znajdowały się wrota główne zwane "królewskimi", gdyż wchodziły nimi osoby znaczne.
powrót do spisu

Parascenium, (n.łc. z gr. tá paraskénia ‘sceny boczne’) 1. staroż., teatr. w antycznym teatrze gr. – boczne budowle ograniczające scenę (proscenium), z wejściami dla mniej ważnych w sztuce aktorów. 2. teatr. przyscenie; garderoba.
powrót do spisu

Parodos, 1) w starożytnej tragedii greckiej wejście chóru na orchestrę i jego wstępna pieśń. 2) przejścia w teatrze greckim, biegnące po obu stronach pomiędzy orchestrą a skene. Służyły do wejścia chóru na orchestrę. Wchodziła nimi również do teatru publiczność, zwłaszcza zasiadająca w niższych rzędach.
powrót do spisu

Partia, (fr. partie ‘część wydzielona’ od partir ‘daw. oddzielać’ z łc. partiri ‘dzielić, rozdzielać’ od pars, partis ‘część’) - teatr. określona część lub cała rola aktora scenicznego.
powrót do spisu

Partytura, zapis nutowy partii wszystkich instrumentów oraz partii głosów solowych i chóralnych utworu muzycznego, notowanych jedna pod drugą.
powrót do spisu

Pierrot, postać z włoskiej commedii dell’arte. Występuje w białym kostiumie z czarnymi guzikami, z pomalowaną na biało twarzą. Stopniowo z postaci komicznego służącego stał się romantycznym, nieszczęśliwym kochankiem. W XIX w. był główną postacią pantomimy.
powrót do spisu

Plakat, plastycznie zakomponowane ogłoszenie publiczne. Duże rozmiary, bardzo zwięzły tekst w połączeniu z potrzebą dobitnego, silnego wyrazu plastycznego dla przedstawienia określonych treści czyni z plakatu ciekawą dziedzinę plastyki. Plakat wywodzi się ze starożytności: pierwsze znane plakaty to obwieszczenia na papirusach, tabliczkach kamiennych oraz rzymskie ogłoszenia i reklamy wykonane na ścianach. Nowoczesny plakat pojawił się w XIX w. (barwne reklamy, afisze teatralne) i rozwijał się wraz z doskonaleniem technik graficznych i drukarskich. Plakaty tworzyli wybitni artyści: H. Daumier, P. Bonnard, a zwłaszcza H. Toulouse-Lautrec.
powrót do spisu

Prapremiera, (pol. pra- + fr. premičre) teatr., film. wystawienie sztuki lub zaprezentowanie filmu po raz pierwszy w danym kraju lub na świecie.
powrót do spisu

Premiera, pierwsze przedstawienie utworu dramatycznego w danej inscenizacji i w konkretnym teatrze.
powrót do spisu

Prologos, (fr. prologue z p.łc. prologus z gr. prólogos) 1. część wstępna utworu wprowadzająca czytelnika w bieg akcji. 2. sport. w kolarstwie – początkowa jazda na czas, poprzedzająca części etapowe wyścigu. 3. przen. początek, zaczątek czegoś; część wstępna.
powrót do spisu

Proscenion, w starożytnym teatrze greckim - płaszczyzna sceny przeznaczona dla aktorów, podstawowy teren gry. Wprowadzony na przełomie IV i III w. p.n.e., a upowszechniony dopiero w II w. p.n.e.
powrót do spisu

Prospekt, (łc. prospectus ‘widok’) 1. rodzaj publikacji reklamowej przedstawiającej określony produkt lub ich grupę, państwo, region, miasto itp., zazwyczaj w formie barwnej broszury. 2. teatr. malowana, umieszczana w tyle sceny dekoracja przedstawiająca tło przedstawienia. 3. ekon. p. emisyjny – dokument zawierający szczegółowe informacje na temat spółki akcyjnej, która zamierza sprzedawać akcje w ofercie publicznej. 4. daw. widok, panorama; także weduta.
powrót do spisu

Protagonista, w teatrze odtwórca głównej roli w sztuce. Także najwybitniejszy aktor w zespole. W starożytnym teatrze - pierwszy aktor prowadzący dialog z chórem, a w miarę rozwoju dramatu i pojawiania się na scenie aktorów drugiego i trzeciego - prowadzący z nimi dialog.
powrót do spisu

Próba, przygotowanie do występu scenicznego, estradowego itp. przez ćwiczenie poszczególnych jego fragmentów, scen, utworów.
powrót do spisu

Pulcinella, komiczna postać z włoskiej commedii dell’arte i teatru lalek. Najczęściej wszędobylski, sprytny służący
powrót do spisu

Rampa, rząd lamp umieszczonych na proscenium, oświetlających scenę od przodu i usytuowanych wzdłuż linii portalu sceny: dolnej (rampa dolna) lub górnej (rampa górna). Wprowadzona w okresie renesansu, początkowo wyposażona była w świece, później w lampy naftowe i gazowe, a z końcem XIX w. - w elektryczne reflektory.
powrót do spisu

Realizm, w teatrze, zaistniał jako realistyczne odbicie rzeczywistości społecznej i prawdy psychologicznej, znalazł najdoskonalsze odbicie w Teatrze Meiningeńczyków i wielkich reformatorów teatru rosyjskiego, np. K. Stanisławskiego (MChAT) na przełomie XIX i XX w. Podobnie jak w wielkiej powieści realistycznej H. Balzaca i G. Flauberta aż do badającej tajemnice mroków psychiki powieści F. Dostojewskiego nastąpiły zmiany w dramacie, np. dramaty H. Ibsena i C. Norwida były realistyczne w środkach wyrazu, a czasem poetyckie w narracji (np. Peer Gynt), ujawniały głębokie warstwy psychiki, badały świadomość i podświadomość człowieka. powrót do spisu Eksostra, urzadzenie stosowane w starozytnym teatrze greckim. Mialo ono postac platformy, nieco mniejszej od ekkyklemy Na eksostry ukazywano wydarzenia rozgrywajace sie wewnatrz domu.
powrót do spisu

Reforma teatru, zwana wielką reformą, całokształt gruntownych przemian w teatrze europejskim na przełomie XIX i XX w. postulujących uznanie teatru za sztukę samodzielną i przyznających reżyserowi rolę twórcy teatru - inscenizatora. Zrywając z tradycyjną sceną pudełkową, r.t. wprowadziła zasadnicze zmiany w dekoracji teatralnej, w oświetleniu, w grze aktora. Uważa się, że reformę zapoczątkowali Meiningeńczycy w Niemczech oraz Théâtre Libre A. Antoine’a w Paryżu. Reforma była procesem wielofazowym, obejmującym wiele krajów i rozwijanym przez artystów, uprawiających różne style i kierunki.
powrót do spisu

Rekwizyt, przedmiot wykorzystywany w przedstawieniu teatralnym, w telewizji lub filmie. Za przygotowanie rekwizytów do przedstawienia odpowiada rekwizytor.
powrót do spisu

Replika, powtórzenie dzieła sztuki (zazwyczaj obrazu lub rzeźby) przez twórcę owego dzieła, względnie w jego warsztacie. Od oryginału replika może nieznacznie różnić się wymiarami oraz pewnymi elementami kompozycji czy kolorystyki.
powrót do spisu

Rezoner, w utworach dramatycznych lub epickich postać komentująca i interpretująca zdarzenia, postępowanie ludzi itp. w formie dydaktyczno-moralnych pouczeń.
powrót do spisu

Reżyser, (fr. régisseur od régir ‘rządzić’ z łc. regere) szt. artysta opracowujący własną koncepcję artystyczną sztuki, inspirujący współpracowników, odpowiedzialny za całokształt przedstawienia teatralnego, estradowego, filmu, audycji radiowej lub telewizyjnej; r. np. wizji, dźwięku - specjalista czuwający nad procesami elektroakustycznymi w trakcie realizacji spektakli teatralnych, filmu, audycji radiowych, odpowiedzialny za ich jakość.
powrót do spisu

Rodzaje komizmu (omówić), Komizm, zdarzenie życiowe lub sytuacyjne, a także właściwość dzieła literackiego lub dzieła sztuki, skłaniające odbiorcę do wesołości i śmiechu, eliminujące negatywne odczucia, takie jak strach, litość, odraza itp. Literacki komizm występuje np. w satyrze, pamflecie, komedii, paszkwilu, farsie, burlesce, trawestacji, grotesce, ironii, dowcipie, żarcie itp.
powrót do spisu

Satyra, utwór literacki wyrażający krytyczny stosunek autora do różnych zjawisk, np. wad ludzkich, obyczajów i stosunków społecznych, postaw światopoglądowych itp. Satyra nie proponuje pozytywnych wzorców, poprzestając na negacji i ośmieszaniu. Głównym narzędziem satyry jest komizm, a także karykatura i groteska. Posługuje się często takimi gatunkami, jak: komedia, poemat satyryczny, bajka, epigramat, fraszka, felieton, monolog estradowy, szopka oraz parodia, trawestacja, pastisz, persyflaż.
powrót do spisu

Scena, 1) przestrzeń przeznaczona do działań teatralnych. Znane są różne jej odmiany: scena pudełkowa (włoska), oddzielona od widowni kurtyną, rampą, wyposażona w odpowiednie urządzenia techniczne. Scena estradowa, otwarta - przestrzeń do gry znajdująca się wśród widzów i pozbawiona kurtyny, wywodzi się z teatru elżbietańskiego. Scena en ronde - okrągła lub czworoboczna, otoczona widzami ze wszystkich stron. W średniowieczu powstała tzw. scena symultaniczna składająca się z szeregu mansjonów, czyli "domków", w których rozgrywała się akcja. W XVI w. w Europie rozpowszechnił się typ sceny terencjuszowskiej, nawiązującej do antycznych wzorów, polegający na ustawieniu na podeście kilku pawilonów, zwanych też celkami, w których rozgrywano akcję, stąd inna jej nazwa - scena celkowa. 2) najmniejsza część utworu dramatycznego wchodząca w skład aktu.
powrót do spisu

Scena antyczna, w teatrze tamtej epoki obejmuje dwa równoległe nurty: Teatro Olimpico – nazwa od autentycznego teatru rzymskiego odtworzonego w XVI w. w Vicenzy wg projektu architekta A. Palladio (1508–1580); przedsięwzięciu patronowała Akademia Olimpijska. Teatro Olimpico, inaczej scena pałacowa, malarska – działał w okresie odrodzenia, które naśladowało wzory rzymskie. Teatr przeniósł się do sali pałacowej, mimo to dalej miał półkolistą widownię. Bariery przestrzenne wymusiły tworzenie (malowanie) na płaszczyźnie prospektu jakiegoś wnętrza lub krajobrazu, stosując zasady perspektywy. Pojawia się nowa tendencja do zmiany dekoracji podczas przedstawienia mimo braku kurtyny. Jednak system symultanicznego ustawienia kilku dekoracji od razu, dla całej akcji, nadal się utrzymuje. Stosowano różne efekty mechaniczne oraz oświetleniowe do podkreślenia zjawisk fantastycznych. Ubiór sceniczny był z reguły okazały i zbytkowny. W utworach sielankowych postacie nosiły trykoty, które miały symulować nagość; scena elżbietańska (szekspirowska), “podwórzowa” – aktorzy pracowali zawodowo. Budynku teatralnego nie “wymyślono”, lecz powstał na planie oberży, na dziedzińcu wewnętrznym, gdzie dawniej odprawiano przygodne przedstawienia. Dziedziniec otaczała piętrowa kryta galeria otwarta do wewnątrz, tworząca jakby loże z miejscami siedzącymi. Scenę tworzyła estrada, a jej zaplecze odrębny budynek z balkonem. Cecha charakterystyczna dla sceny elżbietańskiej to brak dekoracji i sprzętów. Odwoływano się do umowności i wyobraźni widza. Ubóstwo scenerii równoważyły natomiast zbytek i okazałość kostiumów, taniec, muzyka, żartobliwe i popisowe wstawki.
powrót do spisu

Sceneria, (wł. scenario z p.łc. scaenarius ‘sceniczny’) szt. tło plastyczne, na którym rozgrywa się akcja filmu, przedstawienia, tworzą je dekoracje, krajobraz.
powrót do spisu

Scenograf,autor oprawy plastycznej dzieła teatralnego lub filmowego ściśle współpracujący z reżyserem.
powrót do spisu

Show, [szoł] (ang.) spektakl artystyczno-rozrywkowy o charakterze rewii; widowisko.
powrót do spisu

Skene, w starożytnym teatrze greckim podłużna budowla wzniesiona przy orchestronie, naprzeciw widowni, początkowo traktowana jako garderoba dla aktorów, od V w. p.n.e. jako tło gry scenicznej. Z obu stron zamykały ją paraskeniony.
powrót do spisu

Solilokwium, (p.łc. soliloquium) monolog sceniczny składający z przemyśleń i refleksji bohaterów dramatu; rozmowa z sobą samym.
powrót do spisu

Song (Brechta), rodzaj piosenki ulicznej i wywodzącej się z niej kabaretowej o charakterze satyrycznym, społecznym albo politycznym, występuje także w postaci wstawki wokalnej w sztuce teatralnej.
powrót do spisu

Stasimon, [stas-imon] (gr. stásimon od stásimos ‘stojący, nieruchomy’) teatr. w tragedii antycznej pieśń śpiewana między epejsodiami przez chór znajdujący się na orchestrze.
powrót do spisu

Statysta, aktor występujący głównie w scenach zbiorowych i nie wygłaszający żadnego tekstu. Osoba występująca anonimowo w filmie (najczęściej w tłumie). Także bierny obserwator nie uczestniczący w wydarzeniach. Dawniej - mąż stanu, polityk.
powrót do spisu

Subretka, aktorka grająca role sprytnych pokojówek w farsach i komediach.
powrót do spisu

Sufler, (fr. souffleur) osoba ukryta, zazwyczaj w budce na przodzie sceny lub za kulisami, podpowiadająca aktorom ich kwestie w trakcie przedstawienia.

Symbolizm, (fr. souffleur) osoba ukryta, zazwyczaj w budce na przodzie sceny lub za kulisami, podpowiadająca aktorom ich kwestie w trakcie przedstawienia.
powrót do spisu

Symultanizm (symultaniczność), w teatrze jednoczesne rozgrywanie akcji kilku epizodów. Inscenizacja taka najczęściej stosowana była w teatrze średniowiecznym, kiedy w kilku tzw. mansjonach równocześnie rozgrywano akcję;
powrót do spisu

Synkretyzm, 1) w filozofii łączenie zwykle niespójnych poglądów filozoficznych, społecznych, religijnych w jedną lub spójną (eklektyzm) całość; 2) w sztuce: zjawisko nierozłącznego występowania elementów tańca, słowa, muzyki, obrazu, np. w sztuce społeczeństw pierwotnych, w rytuale, w sztuce dziecka; charakterystyczne dla sztuki zjawisko zacierania granic gatunkowych. Synkretyzmem posługuje się poezja wizualna, graffiti, poezja dźwiękowa; problem ten podjęła Wielka Reforma Teatru, występował w futuryzmie (teatr plastyków, Cricot, futurystyczny teatr); do synkretyzmu odwoływał się w Teorii Czystej Formy S.I. Witkiewicz; w sztuce współczesnej zjawisko zacierania granic medialnych i zmysłowych (wrażeń) oraz interaktywności w procesach sztuki, np. dramat miesza się z epiką, teatr używa środków i mediów filmowych, fotografia drukarskich, graficznych, rzeźbiarskich i na odwrót, aktywność twórcza wykorzystuje wszystkie możliwości również spoza sztuki i są to działania w pełni uprawnione.
powrót do spisu

Szarża, kulminacyjna faza ataku kawalerii polegająca na uderzeniu bronią białą (sieczną i drzewcową). Sposób walki stosowany od XVI w., szczególnie w XVII w. oraz w epoce wojen napoleońskich.
powrót do spisu

Teatr, (gr. théatron) 1. dziedzina sztuki widowiskowej, polegająca na przedstawianiu scenicznym utworów literackich, przygotowana przez reżysera i aktorów, obejmująca operę, balet, pantomimę, rewię. 2. całokształt twórczości scenicznej konkretnej epoki, kraju, narodu, autora. 3. instytucja zajmująca się wystawianiem widowisk scenicznych, zatrudniająca zespół ludzi: aktorów, reżyserów, scenografów itd. 4. budynek, pomieszczenie przystosowane do prezentowania przedstawień wraz z widownią. 5. pot. spektakl, przedstawienie. 6. daw. miejsce jakichś wydarzeń.
powrót do spisu

Tetralogia, (gr. tetralogía) 1. lit. cykl literacki złożony z czterech utworów, z których każdy stanowi odrębną całość, powiązanych wspólnym tematem lub tytułem. 2. hist. widowisko teatralne w staroż. Grecji, złożone z trzech tragedii i dramatu satyrowego.
powrót do spisu

Theatron, (gr. théatron) w przetłumaczeniu na polski znaczy to - Teatr
powrót do spisu

Tragedia, utwór dramatyczny, w którym występuje silnie zarysowany konflikt między dążeniami bohatera a wartościami i mocami wyższymi, jakim musi się on przeciwstawić, co prowadzi do nieuniknionej katastrofy. Gatunek powstał w starożytnej Grecji z obrzędów religijnych, a jego klasyczną formę ukształtowali: Ajschylos, Sofokles i Eurypides.
powrót do spisu

Tragikomedia, utwór dramatyczny łączący pierwiastki tragiczne z komediowymi. Nazwa wprowadzona przez rzymskiego komediopisarza Plauta (III-II w. p.n.e.), rozpowszechniona w epoce renesansu we Włoszech, a także w teatrze europejskim XVII-XVIII w. (np. Mizantrop Moliera, 1666) oraz w epoce romantyzmu (H. von Kleist, G. Büchner).
powrót do spisu

Trap, hol.) ruchome schodki, pomost, kładka służąca do komunikacji pomiędzy pokładami statku, statkiem a nabrzeżem lub innym statkiem. 2. (fr. trappe) szt. ruchoma część podłogi zapadająca się pod scenę; zapadnia. 3. (ang. ‘urządzenie do wyrzucania kulki w powietrze’) sport. strzelanie do rzutków z myśliwskiej broni śrutowej.
powrót do spisu

Tupet, fr. toupet) 1. brak skromności i taktu, przejawiający się nadmierną śmiałością i pewnością siebie; arogancja. 2. półperuka nakrywająca wierzch głowy nad czołem. 3. daw. kosmyk włosów u mężczyzn, spiętrzony nad czołem, często celowo dopinany.
powrót do spisu

Velarium, [welarium] (łc.) staroż. rodzaj rozpinanej zasłony nad amfiteatrem dla osłonięcia widzów przed żarem słonecznym.
powrót do spisu